Spektrum autyzmu i ADHD u kobiet oraz dziewczyn

Przez lata wiedza o autyzmie i ADHD rozwijała się przy przewadze chłopców i mężczyzn w badaniach. W rezultacie pewne sposoby funkcjonowania stały się bardziej rozpoznawalne niż inne. Zwrócenie uwagi na doświadczenia dziewczynek i kobiet pozwala poszerzyć ten obraz i lepiej zrozumieć, dlaczego niektóre osoby otrzymują rozpoznanie dopiero w dorosłości (D’Mello i in., 2022; Martin, 2024; Cook i in., 2024).

Dlaczego autyzm i ADHD u dziewczynek oraz kobiet bywają nierozpoznane?

Historia badań i utrwalone stereotypy

Łatwiej rozpoznajemy to, co nauczyliśmy się zauważać. Kryteria diagnostyczne autyzmu rozwijano oraz oceniano na podstawie obserwacji klinicznych i badań, w których chłopcy lub mężczyźni byli liczniej reprezentowani. W badaniu wykorzystanym do dopracowania definicji autyzmu w DSM-IV i ICD-10 płeć męska stanowiła około 82% grupy. W trzech próbach oceniających proponowane kryteria DSM-5 udział płci męskiej wynosił około 79–87% (Volkmar i in., 1994; Huerta i in., 2012). Podobna nierównowaga dotyczyła ADHD: dziewczynki stanowiły jedynie 21% uczestników badania służącego opracowaniu jego kryteriów w DSM-IV (Martin, 2024).

Na sposób postrzegania autyzmu mogły wpływać również teorie naukowe, takie jak zaproponowana przez Simona Barona-Cohena teoria „skrajnie męskiego mózgu” (2002), zgodnie z którą autyzm miał stanowić skrajny wariant profilu poznawczego uznawanego za bardziej charakterystyczny dla mężczyzn (z przewagą systematyzowania nad empatyzowaniem). Takie ujęcie mogło dodatkowo wzmacniać przekonanie, że autyzm jest zjawiskiem typowo męskim, a tym samym utrudniać dostrzeganie jego przejawów u dziewczynek i kobiet (Krahn i Fenton, 2012).

Do dziś spektrum autyzmu bywa kojarzone z osobą, która unika kontaktu wzrokowego, nie szuka przyjaźni i ma wyraźnie nietypowe zainteresowania. Taki obraz nie obejmuje jednak całego spektrum. Autystyczna dziewczynka może pragnąć bliskich relacji i mieć koleżanki, a jednocześnie doświadczać trudności w podtrzymywaniu tych więzi.

Podobnie utrwalił się stereotyp nadruchliwego chłopca, który przerywa lekcję, nie potrafi usiedzieć w miejscu i działa impulsywnie. Łatwiej wówczas przeoczyć dziewczynkę, która siedzi spokojnie, ale gubi wątek, zapomina polecenia i ma trudność z rozpoczęciem pracy. Jej trudności mogą zostać zauważone dopiero wtedy, gdy wymagania szkolne wzrosną albo dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestaną wystarczać.

Oczekiwania społeczne i maskowanie

Od dziewczynek i kobiet często oczekuje się uważności na innych, „grzeczności”, towarzyskości i umiejętności dbania o relacje. Presja, by spełniać te oczekiwania, może sprzyjać maskowaniu, czyli kontrolowaniu lub modyfikowaniu własnych zachowań w celu dostosowania się do otoczenia. Takie strategie mogą być stosowane świadomie lub stawać się nawykowe, bez pełnego uświadamiania sobie ich przyczyn.

Autystyczna dziewczynka może obserwować zachowania rówieśniczek i je naśladować, przygotowywać się do rozmów albo utrzymywać kontakt wzrokowy mimo dyskomfortu. Dziewczynka z ADHD może powstrzymywać potrzebę ruchu lub przerywania rozmowy, aby uniknąć krytyki. Podobne strategie mogą towarzyszyć kobietom w dorosłości, między innymi w pracy, związkach czy sytuacjach towarzyskich.

Otoczenie dostrzega wówczas przede wszystkim zachowanie zgodne z oczekiwaniami. Nie zawsze widzi natomiast, ile samokontroli wymagało jego utrzymanie. W rezultacie potrzeba pogłębionej diagnozy może pojawić się znacznie później (Pearson i Rose, 2021; Martin, 2024; Hendrickx, 2025).

Autystyczne kobiety i dziewczynki nie doświadczają innego autyzmu — doświadczają innych uprzedzeń.

— Kieran Rose (2020, za: Pearson i Rose, 2021; tłumaczenie własne)

Ta myśl zwraca uwagę na społeczny kontekst rozpoznania, choć nie wyjaśnia wszystkich różnic między osobami. Pokazuje natomiast, jak duże znaczenie może mieć sposób interpretowania zachowania. To, co u jednej osoby zostanie uznane za przejaw rozwoju w danym neurotypie, u innej może zostać przypisane nieśmiałości, brakowi starań lub cechom charakteru.

Ograniczenia narzędzi i interpretacji

Neuroatypowość u dziewczynek i kobiet może pozostawać nierozpoznana, gdy ich sposób funkcjonowania nie odpowiada przykładom zachowań uwzględnionym w narzędziach diagnostycznych lub odbiega od obrazu tych neurotypów znanego osobie prowadzącej diagnozę.

Ryzyko przeoczenia rośnie, gdy wynik pojedynczego narzędzia traktuje się jako rozstrzygający, zamiast zestawić go z historią rozwoju i informacjami o funkcjonowaniu w różnych sytuacjach. Wynik poniżej określonego progu może wtedy przedwcześnie zakończyć rozważanie danego rozpoznania, mimo że inne informacje uzasadniają dalszą ocenę.

Znaczenie mają również wiedza i sposób interpretowania zachowań zarówno przez osoby prowadzące diagnostykę, jak i te, które mogą dostrzec oznaki neuroodmienności i zasugerować dalszą konsultację. Przekonanie, że osoba autystyczna nie nawiązuje kontaktu wzrokowego, a osoba z ADHD musi być wyraźnie nadruchliwa, może prowadzić do pomijania doświadczeń, które nie odpowiadają tym stereotypom.

Gdy wcześniejsze rozpoznanie nie wyjaśnia wszystkiego

Zanim u dziewczynek i kobiet zostanie rozpoznane spektrum autyzmu lub ADHD, ich trudności bywają wyjaśniane m.in. zaburzeniami lękowymi, depresją, zaburzeniami odżywiania, a u części kobiet również zaburzeniami osobowości (Cook i in., 2024; Young i in., 2020). Do szukania pomocy często skłaniają nasilony lęk, obniżony nastrój lub wyczerpanie. To one stają się wówczas głównym przedmiotem konsultacji, podczas gdy obecne od dzieciństwa trudności z organizacją, relacjami czy przeciążeniem mogą pozostawać w tle. Do dalszego poszukiwania wyjaśnień może skłaniać również brak oczekiwanej poprawy po leczeniu farmakologicznym oraz psychoterapii lub gdy poprawa obejmuje tylko część trudności.

Zaburzenia lękowe i depresyjne mogą współwystępować z autyzmem lub ADHD. U części osób nasilenie objawów lękowych i depresyjnych może również wiązać się z wieloletnim wysiłkiem dostosowywania się do oczekiwań otoczenia oraz brakiem odpowiedniego wsparcia. Niekiedy mimo otrzymanego rozpoznania kobieta nadal ma poczucie, że coś nie do końca się zgadza. Diagnoza wyjaśnia część jej trudności, ale inne doświadczenia wciąż pozostają niezrozumiałe. Nie zawsze potrafi określić, czego brakuje w dotychczasowym wyjaśnieniu.

Trudności z koncentracją mogą towarzyszyć depresji, ale mogą też wynikać z obecnego od dzieciństwa odmiennego profilu uwagi. Wycofywanie się z kontaktów może wiązać się z lękiem przed oceną, przeciążeniem sensorycznym lub wysiłkiem związanym z odnajdywaniem się w sytuacjach społecznych. Te doświadczenia mogą się nakładać, dlatego istotne jest poznanie ich przebiegu i wzajemnych zależności.

U części dziewcząt potrzeba szukania odpowiedzi pojawia się w okresie dorastania. Relacje rówieśnicze stają się bardziej złożone, większą rolę odgrywają niewypowiedziane oczekiwania, a szkoła wymaga coraz więcej samodzielności i organizacji. Sposoby radzenia sobie, które wcześniej pomagały odnajdywać się w codzienności, mogą przestać wystarczać. Znajomość zasad obowiązujących w jednej grupie nie zawsze pomaga zrozumieć nową, a przygotowane odpowiedzi nie obejmują wszystkich sytuacji, które mogą wydarzyć się w rozmowie.

Nie musi to oznaczać nagłego nasilenia cech autystycznych. Mogły być obecne wcześniej, ale pozostawać mniej widoczne w bardziej przewidywalnym otoczeniu i przy większym wsparciu dorosłych. Gdy wymagania rosną, coraz więcej wysiłku może pochłaniać samo nadążanie za codziennością. Dopiero narastające przeciążenie, lęk lub wycofywanie się z kontaktów zwracają uwagę na trudności, które wcześniej nie zostały w pełni zrozumiane (Cook i in., 2024).

Niekiedy pytanie o spektrum autyzmu lub ADHD pojawia się dopiero w dorosłości — na przykład po rozpoznaniu u własnego dziecka, w okresie istotnych zmian życiowych albo wtedy, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać. Nie oznacza to, że cechy charakterystyczne dla tych neurotypów pojawiły się dopiero w tym momencie. Mogły zmienić się okoliczności, w których stały się bardziej zauważalne, lub pojawiła się możliwość spojrzenia na wcześniejsze doświadczenia z innej perspektywy.

Jeżeli wszystkie trudności zostaną przypisane wcześniejszej diagnozie, spektrum autyzmu lub ADHD mogą pozostać niezauważone, a oferowane wsparcie obejmować tylko część potrzeb danej osoby.

Kogo badamy, a kogo pomijamy?

To, kogo rozpoznajemy, wpływa również na to, kogo badamy. Dziewczynki i kobiety, których doświadczenia nie odpowiadają utrwalonemu obrazowi spektrum autyzmu czy ADHD, mogą mieć mniejszą szansę na otrzymanie diagnozy, a tym samym na udział w badaniach wymagających wcześniejszego rozpoznania.

D’Mello i współpracownicy (2022) wykazali, że stosowanie określonych procedur potwierdzania rozpoznania autyzmu na potrzeby rekrutacji do badań może nieproporcjonalnie częściej prowadzić do wykluczania kobiet. W ten sposób wiedza naukowa może być rozwijana przede wszystkim na podstawie doświadczeń osób, których sposób funkcjonowania już odpowiada przyjętemu obrazowi.

W przypadku ADHD badania również wskazują na różnice w rozpoznawaniu dziewczynek i chłopców oraz potrzebę uwzględnienia zróżnicowanych sposobów przejawiania się objawów (Martin, 2024; Williams i in., 2025).

Te same kryteria, różne sposoby ich przejawiania się

Kryteria diagnostyczne spektrum autyzmu i ADHD są takie same niezależnie od płci, ale nie opisują jednego sposobu zachowania. Jeśli kojarzymy autystyczne zainteresowania przede wszystkim z rozkładami jazdy i pociągami, a nadpobudliwość z dzieckiem biegającym po klasie, możemy przeoczyć osoby, których doświadczenia odpowiadają kryteriom, lecz wyglądają inaczej niż utrwalone przykłady.

Spektrum autyzmu i ADHD mogą również współwystępować u tej samej osoby, co często określa się jako AuDHD. Wówczas niektóre doświadczenia mogą być trudniejsze do zrozumienia, jeśli rozpatrujemy je wyłącznie przez pryzmat jednego z tych neurotypów. Przykładowo potrzeba przewidywalności może współistnieć z trudnościami w organizacji i planowaniu, a intensywne zainteresowania z trudnościami w regulowaniu uwagi. Uwzględnienie obu neurotypów pozwala uzyskać pełniejszy obraz funkcjonowania danej osoby (Craddock, 2024).

Dlatego znaczenie ma nie tylko to, jakie zachowanie obserwujemy, ale również jego charakter, nasilenie, historia rozwojowa i wpływ na codzienne funkcjonowanie. Przyjrzyjmy się kilku przykładom.

Zainteresowania: ważny jest nie tylko temat, ale i sposób zaangażowania

Autystyczna dziewczynka może interesować się końmi, kotami, przyrodą, zespołami muzycznymi lub bohaterkami ulubionej serii książek czy serialu. Takie pasje łatwo uznać za typowe dla jej wieku, przez co mniej uwagi poświęca się ich charakterowi.

Warto zauważyć, jak intensywnie angażują daną osobę, ile czasu im poświęca, jak trudno jej przerwać zajmowanie się nimi i jakie miejsce zajmują w jej codzienności. Podobnie dorosła kobieta może szczegółowo zgłębiać określony temat — od literatury i psychologii po wybraną dziedzinę nauki czy sztuki — poświęcając mu znaczną część wolnego czasu.

Badania nad zainteresowaniami autystycznych dzieci i młodzieży wskazują, że mogą one dotyczyć tematów powszechnie spotykanych, takich jak filmy czy zwierzęta, a wyróżniać się przede wszystkim intensywnością lub sztywnością zaangażowania (Spackman i in., 2023).

Takie zainteresowania mogą być źródłem przyjemności, odpoczynku, poczucia kompetencji i kontaktu z innymi (Grove i in., 2018).

Relacje: kiedy bliskość wymaga więcej wysiłku

Autystyczna dziewczynka może bardzo chcieć mieć przyjaciółkę, inicjować spotkania i angażować się w relację. Jednocześnie może mieć trudność z rozumieniem niewypowiedzianych zasad przyjaźni czy odnajdywaniem się w większej grupie. Może zakładać, że bliska przyjaźń oznacza spędzanie całego wolnego czasu razem, i czuć dezorientację, a nawet rozpacz, gdy przyjaciółka wybiera towarzystwo innych osób.

Podobne trudności mogą towarzyszyć kobietom w dorosłości, choć ich otoczenie nie zawsze je zauważa. Kobieta może utrzymywać znajomości, spotykać się ze znajomymi i być postrzegana jako osoba towarzyska, ale przed spotkaniami przygotowywać możliwe tematy rozmów, zastanawiać się nad odpowiednimi reakcjami, a później długo analizować przebieg interakcji. Może wracać myślami do poszczególnych wypowiedzi, próbując ustalić, czy dobrze zrozumiała intencje rozmówców i czy jej zachowanie zostało właściwie odebrane.

Uwaga i organizacja: dobry wynik nie zawsze oznacza łatwą drogę

Uczennica z ADHD może osiągać wysokie wyniki, a jednocześnie wielokrotnie czytać ten sam fragment, gubić wątek i rozpoczynać naukę dopiero pod presją zbliżającego się sprawdzianu. Jej przygotowanie może wymagać zarwanych nocy lub znacznej pomocy bliskich w planowaniu pracy.

Podobnie dorosła kobieta może terminowo wykonywać obowiązki zawodowe dzięki rozbudowanemu systemowi przypomnień, wielokrotnemu sprawdzaniu zadań i pracy po godzinach. Współpracownicy widzą osobę sumienną i dobrze zorganizowaną, ale niekoniecznie wiedzą, ile kosztuje ją utrzymanie takiego sposobu funkcjonowania. To, co z zewnątrz wygląda na skuteczną organizację, może w praktyce oznaczać nieustanne pilnowanie siebie, rezygnowanie z odpoczynku i trudność w znalezieniu przestrzeni na inne potrzeby.

Osiągnięty rezultat nie wystarcza więc do oceny trudności z uwagą i organizacją. Ważne jest również poznanie sposobu, w jaki dana osoba do niego dochodzi.

Nadpobudliwość i impulsywność: nie zawsze rzucają się w oczy

Dziewczynka lub kobieta z ADHD może pozostawać na swoim miejscu, a mimo to stale poruszać stopą, zmieniać pozycję albo odczuwać wewnętrzny niepokój i silną potrzebę ruchu. Może też doświadczać natłoku myśli i poczucia „wewnętrznego rozbiegania” — jakby myśli przeskakiwały z tematu na temat i trudno było się wyciszyć. U części osób bardziej zauważalne będą szybkie, obfite wypowiedzi, przerywanie rozmów czy odpowiadanie, zanim rozmówczyni skończy pytanie.

Nadpobudliwość nie musi zatem oznaczać nieustannego przemieszczania się, a impulsywność — wyłącznie zachowań, które wyraźnie zakłócają funkcjonowanie otoczenia. Badania nad ADHD u dziewczynek i kobiet wskazują na zróżnicowanie profili objawów, w tym przejawów nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności, które mogą różnić się także w zależności od etapu życia (Young i in., 2020; Williams i in., 2025).

Zostawić miejsce na różnorodność

Określenia takie jak „kobieca prezentacja autyzmu” czy „kobiece ADHD” mogą pomagać zauważyć doświadczenia wcześniej pomijane, ale mogą też stać się kolejnym ograniczającym wzorcem. Opisywane w ten sposób cechy nie dotyczą wszystkich dziewczynek i kobiet ani nie występują wyłącznie u nich. Nie każda dziewczynka z ADHD jest cicha i zamyślona, nie każda autystyczna kobieta maskuje swoje trudności. Warto więc poszerzać rozumienie tych neurotypów, zamiast zastępować jeden stereotyp drugim.

Nie chodzi o to, by tworzyć osobny zestaw cech, według których należy rozpoznawać dziewczynki i kobiety. Chodzi raczej o dostrzeżenie, że te same kryteria diagnostyczne mogą odnosić się do bardzo różnych doświadczeń, a ich rozumienie wymaga uwzględnienia indywidualnego przebiegu rozwoju i kontekstu życia.

To, co inni zauważają, nie wyczerpuje doświadczenia danej osoby. Dlatego znaczenie ma również jej własna perspektywa: sposób przeżywania codziennych sytuacji, potrzeby, mocne strony i strategie radzenia sobie.

Autorka

Malwina Kitta – psycholożka, diagnostka ADHD, spektrum autyzmu i AuDHD